Mọi tình cảm lâu dài cần được xây dựng trên sự công bằng. Theo tôi, điều này không chỉ đúng đối với bạn bè hay vợ chồng, mà cả cho những quan hệ thiêng liêng khác, như với cha mẹ và Tổ quốc.

Ngay cả giữa cha mẹ và con cái, tình cảm sẽ mai một nếu như không được chăm sóc từ cả hai phía. Đặc biệt là nếu có sự lạm dụng từ một bên, như việc con cái sử dụng cha mẹ như ôsin cao cấp, hay cha mẹ can thiệp thô bạo vào cuộc sống riêng tư của con mình, hoặc thiên vị đứa này hơn đứa kia. Có lẽ đây cũng là một vấn đề muôn thuở của xã hội, và mỗi chúng ta dù ít dù nhiều cũng vừa là chủ mưu vừa là nạn nhân của những sự lạm dụng này.

Tuy nhiên bài viết này muốn tập trung vào một mối quan hệ khác cũng rất thiêng liêng, quan hệ với Tổ quốc. Chính sự thiêng liêng đó đã khiến nó thường xuyên bị lạm dụng, để bán hàng, để giành quyền lực, và để gây chiến tranh. Chỉ trong khoảng 100 năm gần đây, rất nhiều những tội ác ghê tởm và phi nhân tính nhất trong lịch sử đều được châm ngòi từ tình yêu Tổ quốc.

Thật ra thì chủ nghĩa quốc gia (và khái niệm đi kèm, Tổ quốc) chỉ mới được giới chính trị Tây phương hoàn thiện trong thời gian vài trăm năm trước, để dễ kết hợp các vương quốc phong kiến lỏng lẻo của châu Âu. Cùng với sự phát triển của công nghệ in ấn, và hệ quả của nó, sự tuyên truyền cho đại chúng trở nên dễ dàng, chủ nghĩa này đã nhanh chóng phát triển. Với chế độ thực dân, nó đã lan tới các quốc gia thưộc địa, vốn trước đó cũng chỉ có những chế độ chính trị khá sơ khai. Trớ trêu thay, nó đã góp phần làm sụp đổ chế độ thuộc địa, bằng những học trò xuất sắc ở những quốc gia chậm tiến này. Cũng trớ trêu là phần lớn những người đó thường đã nhanh chóng áp dụng vũ khí tinh thần hiện đại này để xây dựng nên những vương quốc mới cho bản thân và các thuộc hạ.

Khi đã phát hiện ra công cụ chính trị hiệu quả như vậy, rất ít các lãnh đạo tự nguyện từ bỏ nó. Cũng có những dân tộc may mắn khi lòng yêu nước được dùng đúng chỗ để phát triển đất nước. Nhưng trong phần lớn trường hợp, chủ nghĩa quốc gia, và lòng yêu nước, tiếp tục bị lạm dụng với những hệ lụy bi thảm như đã đề cập ở trên.

Nó giống như là 1 vòng lặp. Đầu tiên là theo đuổi những ước mơ, những cái một mình. Trong sự theo đuổi này thi các mối quan hệ hoặc phải tươi mới đem lại giá trị cảm xúc, hoặc phải tích cực bền vững đem lại giá trị hiển hình. Trong những cơn mơ thì con người cơ bản là hành khách chung tàu. Nhưng càng mơ thì càng nhận ra đó là cơn mơ và sự vô nghĩa càng lúc càng phình to. Và sự cô đơn ngày càng đặc. Mặc dù có thể trên đỉnh cơn mơ ta đang có rất nhiều khách chung tàu. Happiness is only real when shared có lẽ là vậy.
Rồi lúc đó ta cuống cuồng tìm người, lại đắm chìm trong các mối quan hệ và con người bỗng trở thành một mỏ neo của cuộc đời. Lúc này ta khao khát một người thật sự hiểu ta, và cảm nhận rằng nếu không có ai hiểu ta thì cuộc sống này vô nghĩa. Chúng ta buộc tay buộc chân mình lại trong cuộc đi tìm này. Và khi tìm ra thì có thể vui được vài lúc, trước khi chết chìm trong sự trói buộc kể trên.
Đường vào cũng là đường ra, và chúng ta thì luôn đi vòng tròn.

Lại một lần nữa, tôi chia tay người con gái tôi yêu nhất.
À không, đây là lần đầu tiên, tôi chia tay người con gái tôi yêu nhất.

Em hỏi tôi: nếu biết trước kết quả, anh có còn muốn yêu không?
Có. Vẫn có. Vì tôi yêu em, không phải vì tương lai, không phải vì kết quả, mà vì tôi chỉ biết rằng tôi yêu em. Tôi muốn em hạnh phúc. Tôi muốn em mãi mãi là của mình.
Nhưng rồi tôi nhận ra, tình yêu tôi dành cho em đang bào mòn tôi từng ngày.
Tôi chìm đắm trong những câu hỏi không có lời đáp: Tôi là ai trong mối quan hệ này? Là người yêu? Là người bạn? Là đồng nghiệp? Là trạm dừng chân? Là liều thuốc an thần? Là nơi em trút hết những gì em không muốn giữ lại? Em có thật sự trân trọng tôi không? Hay tất cả những gì tôi làm, những điều chỉ dành cho người mình yêu, em chỉ xem là điều hiển nhiên, và em hoàn toàn thoải mái với điều đó?
Khi nghe em kể về người em từng yêu nhất. Tôi ghen, ôi ghen tị đến thắt lòng. Tôi khao khát được là người đó, người mà em nhắc đến với ánh mắt xa xăm ấy, người mà em đã từng trao đi phần trái tim sâu nhất. Tôi thương em, thương em đã bị tổn thương như thế, rồi tôi thương cả chính mình. Tôi vẫn cứ tin rằng rồi một ngày, người con gái tuyệt vời ấy sẽ trao tình yêu cho tôi. Chỉ cho tôi thôi.
Tôi đã tin vào điều đó.
Rồi hôm nay, sinh nhật của tôi, em nói: Em chỉ yêu cho vui. Chúng ta đã định sẵn là không có kết quả. Cuộc tình này sẽ chẳng đi đến đâu. Em sẽ không vì nó mà cố gắng điều gì.
Tôi vẫn như mọi khi, bỏ mặc lý trí, bỏ qua nỗi cô đơn đang gặm nhấm từ bên trong, bỏ qua những lần em lạnh nhạt như thể tôi không tồn tại, chỉ để được bước đến bên em. Chỉ để được thấy em cười. Chỉ để được là người được nắm lấy đôi bàn tay em .
Tôi ước em đã nói khác đi. Rằng dù mối quan hệ này không có kết quả nhưng em sẽ cố gắng vì nó, vì tình yêu này là xứng đáng, vì tôi. Nếu em nói vậy, có lẽ hôm nay chúng ta đã không đứng ở đây. Nhưng em chọn nuông chiều bản thân, và bỏ mặc tôi, bỏ mặc tình yêu của tôi chết mòn ở lại một mình.
Khoảnh khắc ấy tim tôi chết đi mấy lần.
Tôi không còn nghe được em nói nữa. Không còn thấy em tỏa sáng trong mắt mình nữa. Chỉ còn thấy sự thờ ơ — lạnh và rõ ràng. Những cái chạm tay, những cái ôm, những nụ hôn của kẻ si tình — tất cả bỗng trở nên xa lạ, như thể chúng chưa từng thuộc về tôi.
Tôi không u mê nữa.
Tôi không theo đuổi em nữa.
Tôi trả em về với tự do, và lần đầu tiên, tôi cũng trả lại tự do cho chính.

Mong em hạnh phúc. Dù người em yêu, chẳng phải là tôi.

Ngày hôm ấy…
Trời yên gió lặng nhưng anh thì nghiêng ngả
Bởi nụ cười chúm chím, bởi má hồng hây hây
Em mải mê kể chuyện tháng ngày
Anh đắm say trong đôi mắt ấy.

Xin lỗi em, lời em nói bỗng hóa gió mây
Bởi khi ấy anh chỉ thấy mình em
Thế giới xung quanh như mờ ảo, dịu êm
Chỉ còn lại tình yêu vừa thức giấc.

Tôi yêu em, một tình yêu chân thật
Chẳng vì gì khác chỉ vì em
Thích lúc bên nhau, nhớ khi xa
Mọi nẻo nơi tim đều dẫn lối về em

Vượt lên 2 hạng này, là hạng 1 và hạng 2, khi họ có tài sản. Công dân hạng 2 đã có nhà, có công ty, có business, đủ để họ có cái gọi là tự do. Ví dụ như 1 người có 2 3 căn nhà, thì anh ta có thể ở 1 căn và cho thuê số còn lại, cả đời chỉ việc ngồi nhà vẽ tranh. Ở hạng 2 này, con người thường đau khổ về những sự có thể khác nhau, chứ không phải bản thể của sự lựa chọn đó. Bởi vì đơn giản, 1 sự lựa chọn sai có thể đẩy họ xuống hạng 3 hạng 4, hoặc 1 sự lựa chọn đúng có thể mang họ lên hạng 1. Công dân hạng 2 luôn khao khát 1 thứ: đó là quyền lực và sự công nhận. Và đó là sự khác biệt giữa họ với tầng lớp trên cùng: Những người thực sự có quyền lực.

Với công dân hạng 1 này, tài sản của họ không đơn thuần là những tài khoản ngân hàng hay bất động sản. Tài sản thật sự của họ là con người. Những con người hạng dưới ngày đêm làm việc cho họ. Họ cai trị bằng cách ban cho công dân hạng 3 hạng 4 sự hi vọng và ảo tưởng của thành đạt, rồi dẫn dắt, lôi kéo hay đe dọa bọn hạng 2 bằng quyền lực và danh vọng. Để làm được điều này, cần phải kích động những cảm xúc mơ màng, những lí tưởng mờ ảo, đèm đẹp 1 chút, để tất cả nghĩ rằng: ta xứng đáng được nó, chỉ cần cố 1 chút nữa thôi… Những công dân hạng 1 này chính là những người tạo ra luật pháp, tạo ra đạo đức, tạo ra lí tưởng, tạo ra niềm tin và tôn giáo. Và họ sống trên những cái trên, vì những cái này là dành cho bọn ở dưới mà thôi.

Cái hay của mình là luôn lưu trữ những câu hỏi tại sao, và chấp nhận là có những câu trả lời cần mất nhiều năm. Ví dụ như từ năm 11 tuổi mình đã tự hỏi sao cuộc đời có nhiều cái không công bằng. Câu hỏi đó được mình trả lời cách đây tầm vài năm. Trừ khi trẻ con là tài sản chung của xã hội, được sinh ra ở hình thức nhân bản vô tính, thì mọi thứ đều không công bằng, và không công bằng từ giây phút đầu tiên. Và cái khó nuốt là việc chấp nhận rằng thế giới này, từ tự nhiên đến xã hội, phát triển dựa trên sự bất công bằng hoặc của sự mập mờ giữa các khái niệm đó.

Hồi học cấp 2, mỗi chiều đi học về, thằng bạn nhà giàu hay bẻ phần tư cái bánh mỳ pate đưa cho mình. Đó là cái góc phía trên, phần nhiều là vỏ bánh, và hôm nào đi cùng với gái thì nó mua cho gái mỗi đứa 1 cái, và chẳng bẻ cho mình cái gì. Đó là khoảng năm 2005 2006. Năm 2006 ông già mình tích góp được 200tr mua mảnh đất Đông Dư, bà già vẫn đi cái dream cũ. Giờ là năm 2026, bà già đang đi cái xe tay ga mua bằng tiền đi xin năm 2007, hôm qua mang ra thì lại hỏng, lấy xe mình đi, rồi chửi mình. Ông già thì li thân sống 1 mình trong mảnh đất Đông Dư 200tr ấy, mà mỗi lần mình đến thăm, vẫn vỗ ngực tự nhận là mảnh đất này thằng lớn, từ 200tr lên hàng chục tỉ, và sự thắng lớn vĩ đại này chẳng ai có thể hiểu được. Vì không ai hiểu được nên đành ở 1 mình trong căn nhà 4 tầng.

Sự vĩ đại này, tạm gọi là sự vĩ đại của những vĩ nhân tỉnh lẻ, là di chứng của 1 quá trình lên hạng công dân. Ông bà già đã chiến thắng 1 cuộc đua, và đi từ hạng 4 hạng 5 lên hạng 3. Nói đến đây phải giải thích thêm 1 chút về cách tính hạng công dân. Hạng 4 tạm gọi là giai cấp cần lao; có công việc nhưng không có sự lựa chọn trong công việc, không có đảm bảo chính trị, không có an sinh, không có tài sản, đại diện là grab, tiểu thương, nông dân. Hạng 3 là giai cấp cổ cồn; tương tự như cần lao nhưng đã có 1 chút an sinh, 1 chút đảm bảo chính trị, có 1 chút “ổn định”, và đại điện là nhân viên văn phòng. Hai hạng này chiếm đa số, là đại diện cho giai cấp lao động, không co tài sản, ngừng tay là chết đói. Ước mơ của họ là có 1 căn nhà, 1 nơi chốn, mà nếu với tất cả sự cố gắng thì mua đc 1 căn nhà be bé, bé đến nỗi nếu đi ỉa mà không đậy nắp đóng cửa thì thối um cả nhà.

You cannot bring anyone to a certain stage in their life that they haven’t reached themselves yet. Mình vừa đọc được câu này vài phút trước khi đang lật vài trang sách, và thật sự nó đọng lại rất lâu. kiểu như một lời nhắc nhẹ nhưng thẳng vào mình vậy. Mình nhận ra mình luôn là kiểu người muốn thay đổi người khác, muốn họ nhìn mọi thứ theo cách mình thấy là đúng hơn, tốt hơn. Mình hay cố giải thích, cố kéo họ ra khỏi góc nhìn hiện tại của họ, nghĩ rằng như vậy là đang giúp. nhưng càng nghĩ lại, mình mới hiểu rằng có thể họ chưa cần điều đó, hoặc đơn giản là họ chưa sẵn sàng.

Có những điều, có những giai đoạn, mỗi người phải tự đi qua thì mới thật sự hiểu được. Mình không thể hiểu nếu chưa trải qua, cũng không sống thay, hiểu thay, hiểu thấu ra cho họ. Càng cố kéo họ đi nhanh hơn, đôi khi lại chỉ khiến họ cảm thấy bị ép buộc, hoặc khiến mọi thứ trở nên nặng nề hơn.

Cuối cùng thì, cảm nhận của mình cũng chỉ là của riêng mình thôi. Điều tốt nhất mình có thể làm có lẽ là ở đó khi họ cần, lắng nghe khi họ muốn nói, và nếu họ hỏi, thì mình giúp. Còn lại, mỗi người đều có hành trình riêng, và sẽ tự đến được nơi cần đến, theo cách riêng mỗi người.

Sau một thời gian dài thì một công việc cũng đến đoạn kết. Càng gần đến cuối thì cảm giác trống rỗng càng tăng. Một kế hoạch phải tích từng ô một trong todoist, kiên trì chịu đựng để dần qua, đáng lẽ phải mang lại chút cảm giác tích cực khi hoàn thành. Nhưng không, nó giống như tiếng thở phào (thở dài?) rồi trống không, biết rằng cái sự trắng lặng này sẽ sớm bị lấp đầy bởi lo lắng mới. Nếu có chút gì tích cực thì có lẽ ở đoạn đầu tiên, khi mình lên kế hoạch. Đó là cảm giác khi bản thân đã có sự chuẩn bị, và sự lo lắng này được kiểm soát, giống như quản trị và kiểm soát rủi ro.

Cái cảm giác này Marx gọi là tha hóa lao động. Khi thành quả lao động không gắn liền với người lao động. Nó tước đi niềm vui lao động. Giống như bạn làm một việc và biết rằng kết quả của nó là để bạn không chết đói, và làm tốt hơn hay kém đi không làm bạn no đủ hay vui sướng hơn. Bạn phải làm việc đó lặp đi lặp lại vì không làm bạn sẽ chết đói. Không có lựa chọn nào khác. Không có sự ép buộc nào đáng sợ hoàn cảnh cố cùng dưới đáy xã hội của chính bạn.

Niềm vui lao động sẽ thành 1 phần thưởng hay thành quả dành cho một tầng lớp người trên cao. Những người giàu, giỏi hay đã cố gắng đủ nhiều. Đa số chúng ta sẽ vật lộn với cuộc sống cơm áo gạo tiền và không có nhiều lựa chọn. Lựa chọn là sự xa xỉ. Chúng ta chỉ có ảo tưởng của sự lựa chọn. Hầu hết chúng ta sẽ phải thỏa hiệp và cố gắng thay đổi bản thể công việc hoặc thay đổi bản thân chúng ta. Phần nhiều sẽ thất bại, giống như chúng ta đã thất bại trong trường học, trong tình ái, trong hôn nhân. Khi chấp nhận sự thất bại của bản thân và mở lòng nhìn nhận, có lẽ chúng ta thấy thanh thản hơn. Chúng ta đã cố gắng, đã thử sai, đã làm sai và trả giá, và nhận ra rằng thế là đủ, mọi thứ là đúng. Chúng ta chấp nhận là không có niềm vui, không có sự say mê, không có tình yêu, không có ước mơ… vì chúng ta không xứng đáng với những điều xa xỉ này.

Quay lại về bản thể công việc, có một niềm vui không gắn với thành quả mà gắn với quá trình. Giống như khi ta làm một việc 20 năm và đã làm tốt. Có thể việc này không mang lại thành quả nào, không mang lại cho ta niềm vui lúc làm việc, không mang lại sự tự hào khi làm xong, nhưng nó mang lại cho chúng ta một định danh, một cái bám víu cuộc đời. Ví dụ như ai đó nói rằng cô ấy nấu ăn ngon, cô ấy đã nấu ăn 20 năm, thì có thể, trong giây phút đó, sự trống rỗng 20 năm bớt đi sự vô nghĩa.

Vài tháng đến nửa năm trước tôi thấy bản thân mình bao bởi nhiều lớp bọc. Tôi dần cảm giác và nhận ra cái màu sắc lớp bọc đó lên tôi, rồi cả cách tôi thể hiện ra gần đây. Đợt cáu bẳn gay gắt với mọi thứ, nhìn đâu cũng thấy điều xấu từ mọi thứ, tôi sợ hãi nghĩ có phải đây mới là tôi, một đứa xấu tính, kì cục và dễ cáu, chán ghét mọi thứ.

Những đoạn cuộc đời đấy từ nghi vấn đến dần tin cái có vẻ là tử tế hay không quan tâm để ý sự đời, rồi đến cả lý giải cho hành động không tử tế của mọi người chỉ là lớp bao ngoài con người thực sự xấu xa của tôi.

Đã có lúc chạy xe máy ngoài đường và đầy suy nghĩ ghét bỏ thù địch trong đầu, chúng làm tôi nóng người và khó thở. Tôi đã hoảng sợ vì chính mình, tôi sợ nghiệp quật với những câu nói hay ý nghĩ xấu xa của tôi. Tôi không sợ chết, chịu đau cũng trên mức trung bình, nhưng nghiệp là cái đó thuộc về ám ảnh. Đối với tôi cái ám ảnh thường trực đáng sợ hơn. Việc cứ quanh quẩn 1 ý niệm, rồi phát triển thành tưởng tượng toàn về thứ u uất làm tôi sợ hãi. Cái gì 1 lần 2 lần qua là thôi, cái mà như vết thương ở xương, trở trời nhức nhối thì đau lắm.

Rồi một ngày tôi tạo ra nhật ký xấu tính. Tôi đã ghi thế này ở dòng đầu:
“tớ nghĩ, à tớ cầu nguyện rằng khi ghi xuống thì tớ sẽ dừng kể lễ, dừng tua đi tua lại những việc ám ảnh, cái mà tổ gây mệt mỏi cho tớ và người khác”. “ … để buông bỏ mà bước tiếp, đón nhận điều bớt xấu tính nhỏ nhen, thôi để bị giam cầm bởi vòng lặp suy nghĩ tù túng…”

Viết xuống từng cái hành động và suy nghĩ. Rồi cố gắng hồi tưởng lại điều gì khiến tôi cư xử và suy nghĩ như vậy. Như một người ghi chép và không đánh giá, tôi thấy bản thân mình rõ ràng hơn, thấy được những sự kiện dồn nén mỗi ngày, để mãi sẽ phát phình ra xâm lấn hết tâm trí. Cũng như suy nghĩ về lớp bọc, ghi xuống giống như tháo từng lớp suy nghĩ trong đầu ra để dẫn đến cội nguồn. Cái ngọn ngành hoá ra lại dễ chấp nhận hơn. Và quan trong là tôi chọn cho con quỷ hay bán thiên thần trong tôi ăn thôi. You do you.

Mình sắp tốt nghiệp đại học. Một cột mốc to lớn như vậy thì thường luôn đi cùng vô thiên lủng mong chờ. Mong chờ của mình cho mình, mong chờ của người khác cho mình. Trước nhất thì công việc ổn định, kế đến tài sản, rồi hôn nhân, con cái. Ba, bốn năm ngắn ngủi lạc lõng để đổi lấy rất nhiều năm bền vững chôn chân một chỗ.

Mình may mắn hơn khối người, bởi gia đình không ép buộc mình kiếm được việc ngay, trở thành sếp lớn, lấy người giỏi giang rồi có đứa con giỏi giang hơn phụ huynh nó gấp bội lần. Nhưng nếu gia đình không nói, thì xã hội sẽ lên tiếng thay. Trên phim ảnh, quảng cáo trên internet rồi biển hiệu quảng cáo rải rác đầy đường, còn rất nhiều lời ngợi ca cho lối sống hối hả, gia đình hạt nhân, cho chiếc xe đời mới nhất và đủ thứ thiết bị điện tử thông minh quanh nhà. Quảng cáo rất hay phán đạo làm người, chứ nó không giỏi “bán giải pháp” như người ta kháo nhau. Đó giờ mình vẫn mở cửa sổ mười phút mỗi sáng và tối, “shock ventilation” như trong một bài viết nói về lối sống người Đức, làm vậy để tránh mốc vào mùa đông. Mình dành 4 mùa đông làm vậy, để không khí tự nhiên vào lọc hết, và nhà cửa vẫn tiếp tục sạch sẽ thơm tho từ năm này qua năm khác. Rồi bỗng có năm nào đang đi siêu thị thì đi ngang quầy bán các loại sản phẩm như nước rửa chén, bột giặt, rồi bình xịt làm thơm phòng thơm mền gối, loại bỏ mùi hôi, được quảng cáo như một “essential” với từng hộ gia đình. Con nít thích, chó mèo thích, bạn cũng thích.

Câu hỏi ở đây là, mình có thực sự cần nó không. Chỗ mình sống vẫn thoáng mát. Người người đến nhà cũng chẳng có ai nhắc về mùi hôi. Tự dưng lúc đó nổi ý muốn mua, bỏ vào giỏ, dù tự biết mình chẳng cần đến nó. Bởi vậy mới nói quảng cáo đâu có bán giải pháp, chúng chỉ thích giảng đạo làm người. May lúc tính tiền thì thấy giỏ đầy sợ không đem hết về nổi nên mới trả lại. Đến giờ mình vẫn hay nghĩ đến khoảnh khắc tối khi đó, mỗi lần nhớ thì sẽ nghĩ một kiểu, càng nghĩ thì càng cảm thấy nó giống một kiểu truyện ngụ ngôn. Các chi tiết nhoè nhoét hết cả, chỉ còn một nỗi sợ vô biên trước quảng cáo. Sợ việc bị nó lập trình lại mà mình không hay.

Biết đâu sau này mình lại chọn yêu đại ai đó, làm người ta có bầu, hai đứa vác nhau về gặp mặt gia đình rồi làm đám cưới đình đám. Giữa đêm hôm giật mình quay sang người ta, và chợt nhận ra mình khiếp sợ lối sống hiện tại. Nảy ý muốn hoàn trả. Bạn đời, con cái mình yêu hoá ra chỉ là một sản phẩm khác người ta xếp ra trên kệ. Đến mình cũng là một món đồ trên kệ trong mắt bạn đời. Cười không nổi, khóc mếu không xong. Đã mua rồi thì sao hoàn trả nổi. Đời người không phải cái giỏ, nó không thể bị làm đầy.