574

Chị gái tôi học Tài chính, tôi học Văn. Một đêm trước khi tháng cô hồn bắt đầu, chị tôi vừa dạy đứa lớn học, vừa ru vừa rên rỉ vừa quát thét đứa bé đi ngủ, vừa tranh thủ soạn 1 email dài 2 trang A4 thay mặt cả phòng đề xuất cấp trên phân chia lại lương thưởng cho công bằng, thỏa đáng với giọng điệu hùng hồn, lời lẽ sắc bén, đầy đủ các luận điểm, luận cứ, dẫn chứng xác đáng, định tính lẫn định lượng, tất nhiên, có cả phản đề.

Chị nhờ tôi “chuốt” lại trước khi gửi đi không tháng cô hồn sắp đến. Tôi vừa đọc mail vừa khiếp đảm tưởng tượng mình là vị sếp kia, đang được cả một công đoàn đấu tố với tội danh tư bản. Và với sự hèn mọn sẵn có, tôi đã chia lại các đoạn, thêm vào cho chị tôi rất nhiều những “cảm ơn”, “xin lỗi”, “thông cảm”, “rất thấu hiểu”, “cực kì tin tưởng”, “có lẽ là”, “có thể là”, “không thể không”, “nếu như … thì quả thực…” và “những mâu thuẫn, bất đồng không đáng có trong nội bộ nhân viên” để thay cho cụm “xảy ra tranh đấu giữa các chị em trong công ty” mà đọc lên tôi tưởng như mình đang ở trong Hậu cung như ý truyện.

Mail gửi đi, cấp trên phản hồi ok ngay lập tức với tất cả các ý kiến, làm chị tôi choáng váng, từ chỗ hừng hực khí thế cách mạng, chị chuyển sang trạng thái áy náy, kẻ tổn thương lại thấy mình làm tổn thương người khác. Tôi bỗng hiểu được rằng, sứ mệnh của tôi chính là rẽ ngoặt sang học Văn để mang về thứ năng lượng thảo mai nửa vời phủ định của phủ định đó cho gia đình mình…

Kỉ niệm ngày này năm xưa 2 tuần trong khu cách ly tập trung Covid, lúc đấy sao mà buồn sao mà hiện sinh thế :)) đúng là cái gì qua rồi cũng xong, năm nay vẫn đọc lại Trần Dần nhưng tươi vui :))
—-
15/12/2021
“Trong mịt mù khói trắng. Chân tôi đi đâu tôi theo đấy. Chỗ nào cũng khói. Chân đưa tôi lên Giám. Trên Giám có ngã tư Giám. Ngã tư Giám rét. Ngã tư láo nháo khói. Ngã tư láo nháo bóng tối với tường cổ. Ngã tư láo nháo gió và lá. Chân đưa tôi sang bên phải. Bên phải đầy những ngã tư và những cột đèn…”

Không hiểu sao mỗi lần đọc đoạn này của Trần Dần, tôi lại nghĩ đến khung cảnh của một đêm Noel rất muộn, lúc tất cả đã trở về từ nhà thờ, chỉ còn “tôi” trong mịt mù trắng, với ngã tư và ngọn đèn. Những ngày này, nằm trong khu cách ly, trên đống chăn nệm rằn ri màu xanh bộ đội cấp, tôi lại càng muốn đọc lại Trần Dần. Và trong lúc đi tìm cái đọc với số kb ít ỏi, tôi lại vấp phải đoạn này trên blog thuykhue:

24/12/1954, đêm Noël, Trần Dần ghi:
“Bước quanh bờ Hồ. Trời tôi tối. Còn vẳng tiếng hát micro nhà thờ buông trầm trầm. Hai thằng đi. Tôi và Lê Ðạt. Buồn quá. Ðây là những lúc người tôi hẫng lắm. Rỗng lắm. Tôi còn đầy dư vị những câu chuyện trao đổi đêm nay về chính sách văn nghệ. Dư vị chua, đắng, nhạt thếch.”
Chẳng hiểu sao ấy, bài thánh ca lúc nào cũng buồn.

Lần đầu tiên đi tàu hoả của tôi vào năm 20 tuổi. Đi một mình khoang giường nằm, từ Hà Nội và Đồng Hới, với một con dao dọc giấy mà một người bạn đưa ra ga dúi vào tay tôi với lời dặn dò phòng thân. Có lẽ nhờ không dùng zalo đọc Báo Mới nên thành thử ngày đó tôi chỉ háo hức lên tàu chứ không dè dặt, lo sợ gì. Từ hồi đấy, tôi đã luôn thích đi tàu. Với tôi, có lẽ đi tàu là cách cảm nhận rõ ràng nhất sự song hành của không gian và thời gian. Chừng đó cây số, chừng đó giờ, không tắc đường, không delay, không chạy nhanh ban đêm, chạy chậm ban ngày, không bắt khách dọc đường, không à ơi trạm trung chuyển, không vút lên, không kín mít, không chênh vênh, không có gì phải vội mà cũng không vội được, cứ tà tà xình xịch lạo xạo sỏi đá trên một hành lộ riêng những ga Hà Nội, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hoá,… Chẳng có gì thay đổi trong tuần tự đó và luôn có một bài hát Hà Nội qua loa chờ tôi trên chiều về. Sau mỗi chuyến đi như thế, tôi đều dặn lòng phải làm sao để có thể luôn bình tĩnh như một con tàu trong suốt hành trình lạo xạo này.

Mọi tình cảm lâu dài cần được xây dựng trên sự công bằng. Theo tôi, điều này không chỉ đúng đối với bạn bè hay vợ chồng, mà cả cho những quan hệ thiêng liêng khác, như với cha mẹ và Tổ quốc.

Ngay cả giữa cha mẹ và con cái, tình cảm sẽ mai một nếu như không được chăm sóc từ cả hai phía. Đặc biệt là nếu có sự lạm dụng từ một bên, như việc con cái sử dụng cha mẹ như ôsin cao cấp, hay cha mẹ can thiệp thô bạo vào cuộc sống riêng tư của con mình, hoặc thiên vị đứa này hơn đứa kia. Có lẽ đây cũng là một vấn đề muôn thuở của xã hội, và mỗi chúng ta dù ít dù nhiều cũng vừa là chủ mưu vừa là nạn nhân của những sự lạm dụng này.

Tuy nhiên bài viết này muốn tập trung vào một mối quan hệ khác cũng rất thiêng liêng, quan hệ với Tổ quốc. Chính sự thiêng liêng đó đã khiến nó thường xuyên bị lạm dụng, để bán hàng, để giành quyền lực, và để gây chiến tranh. Chỉ trong khoảng 100 năm gần đây, rất nhiều những tội ác ghê tởm và phi nhân tính nhất trong lịch sử đều được châm ngòi từ tình yêu Tổ quốc.

Thật ra thì chủ nghĩa quốc gia (và khái niệm đi kèm, Tổ quốc) chỉ mới được giới chính trị Tây phương hoàn thiện trong thời gian vài trăm năm trước, để dễ kết hợp các vương quốc phong kiến lỏng lẻo của châu Âu. Cùng với sự phát triển của công nghệ in ấn, và hệ quả của nó, sự tuyên truyền cho đại chúng trở nên dễ dàng, chủ nghĩa này đã nhanh chóng phát triển. Với chế độ thực dân, nó đã lan tới các quốc gia thưộc địa, vốn trước đó cũng chỉ có những chế độ chính trị khá sơ khai. Trớ trêu thay, nó đã góp phần làm sụp đổ chế độ thuộc địa, bằng những học trò xuất sắc ở những quốc gia chậm tiến này. Cũng trớ trêu là phần lớn những người đó thường đã nhanh chóng áp dụng vũ khí tinh thần hiện đại này để xây dựng nên những vương quốc mới cho bản thân và các thuộc hạ.

Khi đã phát hiện ra công cụ chính trị hiệu quả như vậy, rất ít các lãnh đạo tự nguyện từ bỏ nó. Cũng có những dân tộc may mắn khi lòng yêu nước được dùng đúng chỗ để phát triển đất nước. Nhưng trong phần lớn trường hợp, chủ nghĩa quốc gia, và lòng yêu nước, tiếp tục bị lạm dụng với những hệ lụy bi thảm như đã đề cập ở trên.

Nó giống như là 1 vòng lặp. Đầu tiên là theo đuổi những ước mơ, những cái một mình. Trong sự theo đuổi này thi các mối quan hệ hoặc phải tươi mới đem lại giá trị cảm xúc, hoặc phải tích cực bền vững đem lại giá trị hiển hình. Trong những cơn mơ thì con người cơ bản là hành khách chung tàu. Nhưng càng mơ thì càng nhận ra đó là cơn mơ và sự vô nghĩa càng lúc càng phình to. Và sự cô đơn ngày càng đặc. Mặc dù có thể trên đỉnh cơn mơ ta đang có rất nhiều khách chung tàu. Happiness is only real when shared có lẽ là vậy.
Rồi lúc đó ta cuống cuồng tìm người, lại đắm chìm trong các mối quan hệ và con người bỗng trở thành một mỏ neo của cuộc đời. Lúc này ta khao khát một người thật sự hiểu ta, và cảm nhận rằng nếu không có ai hiểu ta thì cuộc sống này vô nghĩa. Chúng ta buộc tay buộc chân mình lại trong cuộc đi tìm này. Và khi tìm ra thì có thể vui được vài lúc, trước khi chết chìm trong sự trói buộc kể trên.
Đường vào cũng là đường ra, và chúng ta thì luôn đi vòng tròn.

Lại một lần nữa, tôi chia tay người con gái tôi yêu nhất.
À không, đây là lần đầu tiên, tôi chia tay người con gái tôi yêu nhất.

Em hỏi tôi: nếu biết trước kết quả, anh có còn muốn yêu không?
Có. Vẫn có. Vì tôi yêu em, không phải vì tương lai, không phải vì kết quả, mà vì tôi chỉ biết rằng tôi yêu em. Tôi muốn em hạnh phúc. Tôi muốn em mãi mãi là của mình.
Nhưng rồi tôi nhận ra, tình yêu tôi dành cho em đang bào mòn tôi từng ngày.
Tôi chìm đắm trong những câu hỏi không có lời đáp: Tôi là ai trong mối quan hệ này? Là người yêu? Là người bạn? Là đồng nghiệp? Là trạm dừng chân? Là liều thuốc an thần? Là nơi em trút hết những gì em không muốn giữ lại? Em có thật sự trân trọng tôi không? Hay tất cả những gì tôi làm, những điều chỉ dành cho người mình yêu, em chỉ xem là điều hiển nhiên, và em hoàn toàn thoải mái với điều đó?
Khi nghe em kể về người em từng yêu nhất. Tôi ghen, ôi ghen tị đến thắt lòng. Tôi khao khát được là người đó, người mà em nhắc đến với ánh mắt xa xăm ấy, người mà em đã từng trao đi phần trái tim sâu nhất. Tôi thương em, thương em đã bị tổn thương như thế, rồi tôi thương cả chính mình. Tôi vẫn cứ tin rằng rồi một ngày, người con gái tuyệt vời ấy sẽ trao tình yêu cho tôi. Chỉ cho tôi thôi.
Tôi đã tin vào điều đó.
Rồi hôm nay, sinh nhật của tôi, em nói: Em chỉ yêu cho vui. Chúng ta đã định sẵn là không có kết quả. Cuộc tình này sẽ chẳng đi đến đâu. Em sẽ không vì nó mà cố gắng điều gì.
Tôi vẫn như mọi khi, bỏ mặc lý trí, bỏ qua nỗi cô đơn đang gặm nhấm từ bên trong, bỏ qua những lần em lạnh nhạt như thể tôi không tồn tại, chỉ để được bước đến bên em. Chỉ để được thấy em cười. Chỉ để được là người được nắm lấy đôi bàn tay em .
Tôi ước em đã nói khác đi. Rằng dù mối quan hệ này không có kết quả nhưng em sẽ cố gắng vì nó, vì tình yêu này là xứng đáng, vì tôi. Nếu em nói vậy, có lẽ hôm nay chúng ta đã không đứng ở đây. Nhưng em chọn nuông chiều bản thân, và bỏ mặc tôi, bỏ mặc tình yêu của tôi chết mòn ở lại một mình.
Khoảnh khắc ấy tim tôi chết đi mấy lần.
Tôi không còn nghe được em nói nữa. Không còn thấy em tỏa sáng trong mắt mình nữa. Chỉ còn thấy sự thờ ơ — lạnh và rõ ràng. Những cái chạm tay, những cái ôm, những nụ hôn của kẻ si tình — tất cả bỗng trở nên xa lạ, như thể chúng chưa từng thuộc về tôi.
Tôi không u mê nữa.
Tôi không theo đuổi em nữa.
Tôi trả em về với tự do, và lần đầu tiên, tôi cũng trả lại tự do cho chính.

Mong em hạnh phúc. Dù người em yêu, chẳng phải là tôi.

Ngày hôm ấy…
Trời yên gió lặng nhưng anh thì nghiêng ngả
Bởi nụ cười chúm chím, bởi má hồng hây hây
Em mải mê kể chuyện tháng ngày
Anh đắm say trong đôi mắt ấy.

Xin lỗi em, lời em nói bỗng hóa gió mây
Bởi khi ấy anh chỉ thấy mình em
Thế giới xung quanh như mờ ảo, dịu êm
Chỉ còn lại tình yêu vừa thức giấc.

Tôi yêu em, một tình yêu chân thật
Chẳng vì gì khác chỉ vì em
Thích lúc bên nhau, nhớ khi xa
Mọi nẻo nơi tim đều dẫn lối về em

Vượt lên 2 hạng này, là hạng 1 và hạng 2, khi họ có tài sản. Công dân hạng 2 đã có nhà, có công ty, có business, đủ để họ có cái gọi là tự do. Ví dụ như 1 người có 2 3 căn nhà, thì anh ta có thể ở 1 căn và cho thuê số còn lại, cả đời chỉ việc ngồi nhà vẽ tranh. Ở hạng 2 này, con người thường đau khổ về những sự có thể khác nhau, chứ không phải bản thể của sự lựa chọn đó. Bởi vì đơn giản, 1 sự lựa chọn sai có thể đẩy họ xuống hạng 3 hạng 4, hoặc 1 sự lựa chọn đúng có thể mang họ lên hạng 1. Công dân hạng 2 luôn khao khát 1 thứ: đó là quyền lực và sự công nhận. Và đó là sự khác biệt giữa họ với tầng lớp trên cùng: Những người thực sự có quyền lực.

Với công dân hạng 1 này, tài sản của họ không đơn thuần là những tài khoản ngân hàng hay bất động sản. Tài sản thật sự của họ là con người. Những con người hạng dưới ngày đêm làm việc cho họ. Họ cai trị bằng cách ban cho công dân hạng 3 hạng 4 sự hi vọng và ảo tưởng của thành đạt, rồi dẫn dắt, lôi kéo hay đe dọa bọn hạng 2 bằng quyền lực và danh vọng. Để làm được điều này, cần phải kích động những cảm xúc mơ màng, những lí tưởng mờ ảo, đèm đẹp 1 chút, để tất cả nghĩ rằng: ta xứng đáng được nó, chỉ cần cố 1 chút nữa thôi… Những công dân hạng 1 này chính là những người tạo ra luật pháp, tạo ra đạo đức, tạo ra lí tưởng, tạo ra niềm tin và tôn giáo. Và họ sống trên những cái trên, vì những cái này là dành cho bọn ở dưới mà thôi.

Cái hay của mình là luôn lưu trữ những câu hỏi tại sao, và chấp nhận là có những câu trả lời cần mất nhiều năm. Ví dụ như từ năm 11 tuổi mình đã tự hỏi sao cuộc đời có nhiều cái không công bằng. Câu hỏi đó được mình trả lời cách đây tầm vài năm. Trừ khi trẻ con là tài sản chung của xã hội, được sinh ra ở hình thức nhân bản vô tính, thì mọi thứ đều không công bằng, và không công bằng từ giây phút đầu tiên. Và cái khó nuốt là việc chấp nhận rằng thế giới này, từ tự nhiên đến xã hội, phát triển dựa trên sự bất công bằng hoặc của sự mập mờ giữa các khái niệm đó.

Hồi học cấp 2, mỗi chiều đi học về, thằng bạn nhà giàu hay bẻ phần tư cái bánh mỳ pate đưa cho mình. Đó là cái góc phía trên, phần nhiều là vỏ bánh, và hôm nào đi cùng với gái thì nó mua cho gái mỗi đứa 1 cái, và chẳng bẻ cho mình cái gì. Đó là khoảng năm 2005 2006. Năm 2006 ông già mình tích góp được 200tr mua mảnh đất Đông Dư, bà già vẫn đi cái dream cũ. Giờ là năm 2026, bà già đang đi cái xe tay ga mua bằng tiền đi xin năm 2007, hôm qua mang ra thì lại hỏng, lấy xe mình đi, rồi chửi mình. Ông già thì li thân sống 1 mình trong mảnh đất Đông Dư 200tr ấy, mà mỗi lần mình đến thăm, vẫn vỗ ngực tự nhận là mảnh đất này thằng lớn, từ 200tr lên hàng chục tỉ, và sự thắng lớn vĩ đại này chẳng ai có thể hiểu được. Vì không ai hiểu được nên đành ở 1 mình trong căn nhà 4 tầng.

Sự vĩ đại này, tạm gọi là sự vĩ đại của những vĩ nhân tỉnh lẻ, là di chứng của 1 quá trình lên hạng công dân. Ông bà già đã chiến thắng 1 cuộc đua, và đi từ hạng 4 hạng 5 lên hạng 3. Nói đến đây phải giải thích thêm 1 chút về cách tính hạng công dân. Hạng 4 tạm gọi là giai cấp cần lao; có công việc nhưng không có sự lựa chọn trong công việc, không có đảm bảo chính trị, không có an sinh, không có tài sản, đại diện là grab, tiểu thương, nông dân. Hạng 3 là giai cấp cổ cồn; tương tự như cần lao nhưng đã có 1 chút an sinh, 1 chút đảm bảo chính trị, có 1 chút “ổn định”, và đại điện là nhân viên văn phòng. Hai hạng này chiếm đa số, là đại diện cho giai cấp lao động, không co tài sản, ngừng tay là chết đói. Ước mơ của họ là có 1 căn nhà, 1 nơi chốn, mà nếu với tất cả sự cố gắng thì mua đc 1 căn nhà be bé, bé đến nỗi nếu đi ỉa mà không đậy nắp đóng cửa thì thối um cả nhà.

You cannot bring anyone to a certain stage in their life that they haven’t reached themselves yet. Mình vừa đọc được câu này vài phút trước khi đang lật vài trang sách, và thật sự nó đọng lại rất lâu. kiểu như một lời nhắc nhẹ nhưng thẳng vào mình vậy. Mình nhận ra mình luôn là kiểu người muốn thay đổi người khác, muốn họ nhìn mọi thứ theo cách mình thấy là đúng hơn, tốt hơn. Mình hay cố giải thích, cố kéo họ ra khỏi góc nhìn hiện tại của họ, nghĩ rằng như vậy là đang giúp. nhưng càng nghĩ lại, mình mới hiểu rằng có thể họ chưa cần điều đó, hoặc đơn giản là họ chưa sẵn sàng.

Có những điều, có những giai đoạn, mỗi người phải tự đi qua thì mới thật sự hiểu được. Mình không thể hiểu nếu chưa trải qua, cũng không sống thay, hiểu thay, hiểu thấu ra cho họ. Càng cố kéo họ đi nhanh hơn, đôi khi lại chỉ khiến họ cảm thấy bị ép buộc, hoặc khiến mọi thứ trở nên nặng nề hơn.

Cuối cùng thì, cảm nhận của mình cũng chỉ là của riêng mình thôi. Điều tốt nhất mình có thể làm có lẽ là ở đó khi họ cần, lắng nghe khi họ muốn nói, và nếu họ hỏi, thì mình giúp. Còn lại, mỗi người đều có hành trình riêng, và sẽ tự đến được nơi cần đến, theo cách riêng mỗi người.